SZŁA DZIEWECZKA DO LASECZKA

To piosenka jak Górny Śląsk - pełna paradoksów, sprzeczności i wymieszania kultur. Choć obecna w biesiadnym repertuarze każdego Polaka, zawdzięczamy ją człowiekowi, który za swój ojczysty język uważał niemiecki: Juliusowi Rogerowi. Ten urodzony w Wirtembergii, doskonale wykształcony lekarz z doktoratem (dziś powiedzielibyśmy, iż miał specjalność internistyczną oraz okulistyczną)  przybył na Śląsk w 1847 roku wezwany przez raciborskiego księcia - Wiktora I. Władca zdawał sobie sprawę, iż bez fachowej siły lekarskiej szalejącej epidemii tyfusu nie da się zatrzymać; każdy medyk był na wagę złota.

Złote okazało się także serce dwudziestoośmioletniego wówczas Juliusza - przekazy mówią o niezliczonych przypadkach leczenia przez niego za darmo ubogich chłopów, to on był inicjatorem powstania szpitali w Rybniku, Rudach oraz Pilchowicach. Rogerowi przypadły prestiżowe funkcje - lekarza rodziny książęcej oraz radcy sanitarnego, niespożyta energia pchała go jednak w stronę innych dziedzin. Badał przyrodę katalogując obecne w pobliskich lasach chrząszcze i ptaki. Do historii trafił jednak za sprawą jednej jedynej książki - wydanemu w 1863 roku zbiorowi "Pieśni ludu polskiego w Górnym Szląsku". Dzieło jest katalogiem zawierającym 546 utworów podsłuchanych przez Rogera w bliższej i dalszej okolicy; opublikowano je w języku polskim, choć - prócz przelicznych wznowień - doczekało się także tłumaczenia na niemiecki. Wirtemberczyk zdążył już nauczyć się polskiego, choć nut nie opanował - korzystał więc z fachowej pomocy kapelmistrza z Rud Raciborskich.

To w "Pieśniach" po raz pierwszy odnajdujemy utwór "Szła dzieweczka do laseczka", choć z nieco inną - wolniejszą - melodią oraz w wersji gdzie "laseczek" zastąpiony jest "gajeczkiem". Ze śpiewnika domyślamy się także, iż refren dopisano znacznie później, wynika to zresztą wyraźnie z treści utworu. O ile canto ma charakter opowieści wiejskiej, o tyle doklejony refren jest wyraźnie miejski: mówi już o domu i ulicy, którą trzeba znaleźć. Zgodnie z opisem Juliusza Rogera "Dzieweczkę" śpiewano w okolicach Gliwic, sam autor włączył ją do części zawierającej piosenki myśliwskie - zapewne z powodu postaci myśliweczka. Sam tekst przepełniony jest słodyczą popkultury wiejskiej sprzed wieków, jest sielska scena pełna zieleni, jest przypadkowe spotkanie, jest ona i jest on. Pada nawet zdanie będące kwintesencją kobiecej logiki mówiące "dałabym ci chleba z masłem, alem go zjadła", choć - znając liczne podteksty ludowej literatury można zaryzykować twierdzenie, iż chodziło o dawanie czegoś zupełnie innego.

Zgodnie z ustaleniami współczesnych etnografów, utwór ma aż sześć zwrotek, choć funkcjonuje w niezliczonej liczbie wersji - również nieco wulgarnych, zawierających opis tego, co działo się później w trakcie spotkania z myśliweczkiem. Powszechnie znane są tylko dwie pierwsze zwrotki, choć trudno znaleźć drugi tak zakorzeniony w społecznej świadomości utwór. "Dzieweczka" odegrana na czterdziestu akordeonach towarzyszyła I Światowemu Zjazdowi Ślązaków w Katowicach, który odbył się w roku 2011. Obecna jest w repertuarze wielu zespołów ludowych i nie tylko ludowych, no i śpiewamy ją wszyscy na wszelkiego rodzaju biesiadach. Gdy Julius Roger przypisywał myśliwski rodowód piosence o dzieweczce, nie spodziewał się, że przyjdzie mu umrzeć właśnie na polowaniu. Choć jako oficjalną przyczynę śmierci doktora w 1865 roku podano atak serca, znaleźli się świadkowie twierdzący, iż za owym atakiem stała wycelowana prosto w serce karabinowa kula. Czy był to postrzał przypadkowy, czy altruistyczny lekarz z dalekiej Wirtembergii komuś w Raciborzu się naraził - nie wiadomo. Wiemy tylko, że czasem lepiej nie chodzić do laseczka zielonego.

ANTRYJ.PL
redaktor naczelny - Zbigniew Markowski
adres redakcji: Nakło Śląskie, ul. Sienkiewicza 7